Awarie i ich przyczyny

Jak dochodzi do utraty danych

Zrozumienie przyczyny awarii to pierwszy krok do odzyskania danych — i pierwszy krok do zapobieżenia kolejnej utracie. Poniżej opisujemy najczęstsze typy awarii nośników danych i ich mechanizmy.

Uszkodzenia mechaniczne

Upadek dysku (shock damage). Najczęstsza przyczyna śmierci dysku HDD w laptopie. Głowice w momencie upadku uderzają w obracające się talerze — powstaje tak zwany head crash. Na powierzchni talerza pojawia się rysa, głowice się odkształcają, a dane w uszkodzonym obszarze przepadają bezpowrotnie. Reszta danych jest zwykle do odzyskania po wymianie głowic.

Zużycie eksploatacyjne. Dyski mają żywotność — łożyska silnika się zużywają, głowice tracą precyzję, talerze degradują. Dysk pracujący 24/7 przez 5-7 lat jest na granicy żywotności. Pierwsze objawy: spowolnienie, klikanie, zwiększona liczba relokowanych sektorów w SMART.

Zalanie. Woda, kawa, piwo — płyn wnika do wnętrza dysku i powoduje korozję talerzy i głowic. Kluczowe: nie włączać zalanego dysku, nie suszyć, dostarczyć do laboratorium jak najszybciej. Im szybciej — tym większe szanse.

Pożar i wysoka temperatura. Ekstremalne temperatury deformują talerze i uszkadzają głowice. Dyski po pożarze wymagają specjalistycznej procedury — ale dane bywają do odzyskania, bo magnetyczny zapis na talerzach jest zaskakująco odporny na temperaturę.

Uszkodzenia elektroniczne

Przepięcie. Skok napięcia w sieci elektrycznej, wadliwy zasilacz, wyładowanie atmosferyczne — uszkadzają elektronikę PCB dysku. Typowe: spalona dioda TVS (łatwa naprawa), uszkodzony kontroler główny (wymaga płytki-dawcy), uszkodzony preamplifikator (wymaga wymiany głowic — preamp jest na ramieniu głowicy, nie na PCB).

Wyładowanie elektrostatyczne (ESD). Dotknięcie elektroniki dysku bez uziemienia może uszkodzić delikatne komponenty. Dlatego w laboratorium pracujemy na stanowiskach antystatycznych z opaskami uziemiającymi.

Uszkodzenia logiczne

Przypadkowe formatowanie. 'Tak, na pewno chcę sformatować ten dysk' — kliknięte w pośpiechu. Szybkie formatowanie nadpisuje tylko struktury systemu plików — dane są na dysku, ale system ich 'nie widzi'. Pełne formatowanie nadpisuje dane zerami — odzyskiwanie znacznie trudniejsze.

Usunięcie partycji. Przypadkowe usunięcie partycji w menedżerze dysków — dane są, ale system nie wie, gdzie się zaczynają i kończą. Odzyskiwalne w większości przypadków.

Ransomware. Złośliwe oprogramowanie szyfrujące dane i żądające okupu. Odzyskiwanie zależy od typu ransomware — niektóre mają znane klucze deszyfrujące (dzięki pracy badaczy bezpieczeństwa), inne szyfrują silnie i jedyną opcją jest odzyskanie danych sprzed szyfrowania (shadow copies, backupy, poprzednie wersje plików, file carving na niezaszyfrowanych obszarach dysku).

Uszkodzenie systemu plików. Nagłe odłączenie zasilania, awaria systemu operacyjnego, błąd sterownika — mogą uszkodzić struktury NTFS, HFS+, ext4. Dysk jest sprawny, ale system nie może odczytać danych. Odzyskiwanie logiczne — zwykle wysoka skuteczność.

Uszkodzenia firmware

Firmware dysku to jego 'system operacyjny' — mikrokod kontrolujący każdy aspekt pracy dysku. Uszkodzenie firmware może objawiać się: klikaniem i zatrzymywaniem przy starcie, nierozpoznawaniem dysku w BIOS/UEFI, dysk widoczny ale z pojemnością 0 MB lub błędnym rozmiarem, dysk wchodzi w tryb BSY (busy) i nie odpowiada na komendy. Przyczyny: defekt fabryczny, zużycie service area, nieudana aktualizacja firmware, uszkodzenie sektorów w obszarze serwisowym. Naprawa wymaga sprzętu PC-3000 lub MRT i głębokiej znajomości architektury firmware konkretnego producenta.

Czego NIE robić po awarii

Nie włączać dysku wielokrotnie. Każde uruchomienie uszkodzonego dysku pogarsza sytuację — uszkodzone głowice rysują talerze, firmware w pętli niszczy service area, przegrzewanie degraduje elektronikę.

Nie otwierać dysku. Otwarcie poza cleanroomem = kurz na talerzach = trwałe uszkodzenie danych. Żaden poradnik z YouTube nie zastąpi laboratorium.

Nie zamrażać dysku. Mit z lat 90. — nie działa na nowoczesnych dyskach, a kondensacja wilgoci po wyjęciu z zamrażarki powoduje korozję.

Nie instalować systemu na tym samym dysku. Reinstalacja Windows na dysku, z którego chcesz odzyskać dane, nadpisuje je bezpowrotnie.

Nie używać programów do odzyskiwania bez wiedzy. Instalacja programu do recovery na tym samym dysku = nadpisywanie danych, które chcesz odzyskać. Jeśli próbujesz sam — uruchom system z innego dysku i podłącz uszkodzony jako drugi.